Μελετήστε τις παρακάτω πηγές και στη συνέχεια απαντήστε στις ερωτήσεις:
α) Ποια (ή ποιες) από τις πηγές είναι πρωτογενής(σύγχρονη με την Εικονομαχία) και ποιες δευτερογενείς (μεταγενέστερες);
β) Τι είδους λόγοι οδήγησαν στην Εικονομαχία σύμφωνα με τις πηγές; Θρησκευτικοί, στρατιωτικοί/πολιτικοί, κοινωνικοί;
γ) Ποιες από τις πηγές είναι ιδεολογικά φορτισμένες; Ποιες εκφράζουν προκαταλήψεις και δεισιδαιμονίες; Ποιες προσεγγίζουν τα γεγονότα με επιχειρήματα;
δ) Ποια στοιχεία από τις παρακάτω πηγές άντλησαν οι συγγραφείς του σχολικού εγχειριδίου, για να καταλήξουν στη σύνταξη του υποκεφαλαίου «α. Συνθήκες εκδήλωσης της Εικονομαχίας»;
ε) Ποια η δική σας άποψη για τα αίτια της Εικονομαχίας;
Για τα τρία πρώτα ερωτήματα δημιουργήστε πίνακα κάτω από κάθε πηγή όπως στο πρώτο κείμενο.
Απόψεις Λέοντος Ε' για την Εικονολατρία
Γιατί οι Χριστιανοί παθαίνουν ήττες από τους Εθνικούς; Επειδή λατρεύονται οι εικόνες [...]! Γι' αυτό σκοπεύω να τις καταστρέψω. [...] Οι αυτοκράτορες που δέχτηκαν και λάτρεψαν τις εικόνες πέθαναν στην εξορία ή στη μάχη. Αυτοί όμως που δεν τις λάτρεψαν πέθαναν στο κρεβάτι τους και τάφηκαν με τιμές στους αυτοκρατορικούς τάφους κοντά στο ναό των Αγίων Αποστόλων. Εγώ επιθυμώ να μιμηθώ τη δεύτερη κατηγορία και να τις καταστρέψω, για να μακροημερεύσω και εγώ και ο γιος μου και η δυναστεία μας να βασιλεύσει ως την 4η και 5η γενιά.
Scriptor incertus de Leone Bardae filio, έκδ. I. Bekker, Bonn 1842, 349.
πρωτογενής/δευτερογενής
θρησκευτικοί/στρατιωτικοί/κοινωνικοί λόγοι
ιδεολογία/προκαταλήψεις/επιχειρήματα
Ο Α.Α. Vasiliev για την εικονομαχία
«Οι εικονομάχοι αυτοκράτορες, γεννημένοι στην Ανατολή, είχαν όλοι γνώσι των θρησκευτικών απόψεων που επικρατούσαν στις Ανατολικές Επαρχίες˙ εμεγάλωσαν μ’ αυτές τις απόψεις και συνδέθηκαν στενά μαζί τους. Όταν ανέβηκαν στον θρόνο, μετέφεραν τις απόψεις τους στην πρωτεύουσα, κάνοντάς τες βάσι της εκκλησιαστικής τους πολιτικής. Οι αυτοκράτορες αυτοί δεν ήσαν ούτε άπιστοι ούτε ορθολογισταί, όπως πιστεύεται. Αντίθετα υπήρξαν άνθρωποι ειλικρινείς και εκ πεποιθήσεως πιστοί που επιθυμούσαν να ξεκαθαρίσουν την θρησκεία από τα σφάλματα εκείνα που την χαρακτήριζαν και που την απομάκρυναν από τον πραγματικό της δρόμο. Από την άλλη μεριά η Εικονολατρεία και η λατρεία των λειψάνων ήσαν υπολείμματα της ειδωλολατρείας, η οποία έπρεπε με κάθε τρόπο να εξοντωθή προκειμένου να αποκατασταθή ο Χριστιανισμός στην παληά, αγνή του, μορφή
Στο http://www.impantokratoros.gr/neoistorikoi_aitia_eikonomaxias.el.aspx
Ιωάννη Ζωναρά, Επιτομή Ιστοριών (12ος αι. μ.Χ.)
«Δεν είχε περάσει καιρός από τότε που ο Ιζίθ ανακηρύχθηκε αρχηγός των Αράβων και τον πλησίασαν δύο Εβραίοι κατ’ επάγγελμα απατεώνες, οι οποίοι ισχυρίζονταν πως ασχολούνται με την αστρολογία και κατά συνέπεια γνώριζαν τα μελλούμενα˙ υπόσχονταν μάλιστα στον Άραβα εξουσία και ζωή μακρόχρονη, αν γύμνωνε τις εκκλησίες των Χριστιανών από τις εικόνες του Χριστού και της Θεομήτορος. Ο βάρβαρος λοιπόν δεν αμέλησε, αλλά εξαφάνισε τις σεπτές εικόνες από όλους τους ναούς της επικράτειάς του. Η Θεία Δίκη δεν άργησε ωστόσο να τον τιμωρήσει, γιατί πριν παρέλθει χρόνος ο ταλαίπωρος πέθανε. Ο γιος του που τον διαδέχθηκε στην εξουσία, έψαχνε να βρει τους ψευτομάντεις προκειμένου να τους εκδικηθεί για την απάτη εις βάρος του γονιού του. Πρόλαβαν, όμως, και φεύγοντας από εκεί έφθασαν στην Ισαυρία, όπου συνάντησαν τον εν λόγω Λέοντα, νέο στη ηλικία και χειρώνακτα στο επάγγελμα, και του προφήτευσαν ότι θα κατακτήσει την βασιλεία των Ρωμαίων. Ο Λέων αναλογιζόμενος την μοίρα του η οποία απείχε παρασσάγας από μια τέτοια εξουσία, δυσπιστούσε στις μαντείες τους˙ εκείνοι μολαταύτα, ισχυρίζονταν με σθένος ότι η προφητεία θα επαληθευθεί και απαιτούσαν να τους επιβεβαιώσει ενόρκως πως, όταν πάρει την βασιλεία, θα τους δώσει ό,τι και αν ζητούσαν. Εκείνος τότε ορκίστηκε πως όταν βασιλεύεσει θα πραγματοποιήσει όντως το αίτημά τους. Είδαμε εν τω μεταξύ με ποιον τρόπο ο Λέων απέκτησε την εξουσία των Ρωμαίων. Αυτοί λοιπόν που του προφήτευσαν, και καθ’ ον χρόνο διήνυε το ένατο έτος της βασιλείας του παρουσιάστηκαν και απαιτούσαν να τους ανταμείψει για το προμάντεμα. Ο Λέων ήταν πρόθυμος να δεχτεί και τους ζήτησε να κατονομάσουν τι ήταν αυτό που ήθελαν. Τότε η βέβηλη εκείνη δυάδα, των Ιουδαίων απάντησε:
Δεν ζητούμε ούτε πλούτο να μας δώσεις ούτε ν’ αποκτήσουμε μεγάλη δόξα, ούτε κάποια άλλη από τις βασιλικές τιμές, παρά μόνο ν’ απομακρυνθούν από παντού οι εικόνες του Ναζωραίου και της μητέρας του.
Και ο Λέων που δεν είχε πίστη ριζωμένη, συμφώνησε να πραγματοποιήσει την επιθυμία τους, λες και ήταν κάτι τυχαίο και εύκολο. Έτσι, με την έναρξη του δέκατου έτους της τυραννίας του, άρχισε να μάχεται τον Θεό και με φρικτό βρυχηθμό όρμησε κατά των σεπτών εικόνων, κηρύσσοντας βαρύτατο διωγμό, τιμωρώντας πολλούς που αντιστάθηκαν στην μυσαρή του γνώμη, αναδεικνύοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο μάρτυρες». (μετ. Ιορδάνης Γρηγοριαδης, Κανάκης 1998, τ.2 σελ. 19-21)
Ο Διονύσιος Ζακυθηνός για την Εικονομαχία
Κατά την ερμηνείαν, την οποίαν θα επιχειρήσωμεν κατωτέρω, θα εξαρθή κυρίως ο πρωτογενής θρησκευτικός και πνευματικός χαρακτήρ της Εικονομαχίας. Εάν αύτη εμμέσως συνετέλεσεν εις κρατικάς μεταρρυθμίσεις, πολιτικούς προσανατολισμούς ή εις την λήψιν μέτρων οικονομικής σημασίας, τούτο ουδόλως επηρεάζει τον θεμελιώδη χαρακτηρισμόν του κινήματος. Δια να εκτιμήσωμεν δε δεόντως την πνευματικήν αξίαν και τας ροπάς του κινήματος, είναι ανάγκη να γνωρίσωμεν πρωτίστως το φυσικόν και το ανθρώπινον περιβάλλον, εις το οποίον τούτο εγεννήθη, να γνωρίσωμεν τους ανθρώπους, οίτινες υπήρξαν οι πρωτεργάται, και τους ανθρώπους, οίτινες επολέμησαν αυτό.
Η Εικονομαχία εγεννήθη και ανεπτύχθη εις τας ακραίας επαρχίας της Μικράς Ασίας, οπού διεσταυρώθησαν διάφοροι επιδράσεις, ελληνικαί, περσικαί, σημιτικαί, αραβικαί. Οι πρωτεργάται της προήρχοντο κατά κανόνα εκ του ιδιάζοντος εκείνου φυσικού και πνευματικού περιβάλλοντος, το οποίον εξέθρεψε παντοίας αιρετικάς τάσεις: τον Μοντανισμόν και τον Μανιχαϊσμόν, τον Μασσαλιανισμον και τον Μαρκιωνισμόν, τον Νεστοριανισμόν και τον Μονοφυσιτισμόν. Εις τας τραχείας ταύτας εσχατιάς η Ανάγκη δεσπόζει όλων των εκδηλώσεων της ζωής. Εκεί η χώρα είναι άξενος και ευρίσκεται εις προκεχωρημένα σημεία κρούσεως - μεγάλη γέφυρα, δια της οποίας τα ανθρώπινα κύματα προωθούνται προς τας ευδαίμονας περιοχάς των ακτών. Εκεί ο πληθυσμός είναι αραιός και αναγκάζεται εις συνεχείς μετακινήσεις. Ούτε ο Ελληνισμός, ούτε ο Χριστιανισμός κατώρθωσαν να δημιουργήσουν αρραγές σύνολον πνευματικής συνθέσεως. Η ακτινοβολία της πρωτευούσης και των άλλων αστικών κέντρων - σπανίων, άλλως, και εστερημένων πραγματικού αστικού βίου - δυσκόλως φθάνει μέχρι των απωτάτων τούτων ορίων της Αυτοκρατορίας. Η διοίκησις είναι σκιώδης, κύρια δε αντικείμενα έχει την άμυναν και την συλλογήν των φόρων. Πολλάκις μόνον σύμβολον της εξουσίας είναι το συγκρότημα των οχυρών, τα οποία δεσπόζουν των διαβάσεων και όπου εδρεύει ο κλεισουράρχης. Αλλαχού η διοίκησις, αντί συνοχής, δημιουργεί σχίσματα και αντιθέσεις. Δια τούτο οι πληθυσμοί ζουν εντός του Κράτους και εις το περιθώριον του Κράτους, αμφιταλαντεύονται μεταξύ των κυριάρχων, των πίστεων και των δεισιδαιμονιών. Αι φωναί της αντιθέσεως ευρίσκουν πάντοτε απήχησιν εις την ψυχήν των. Ευκόλως κατακτούν αυτάς αι αιρετικαί φάσεις, επισφραγίζουσαι και εκφράζουσαι υφισταμένας ψυχικάς διαστάσεις. http://www.apostoliki-diakonia.gr/gr_main/catehism/theologia_zoi/themata.asp?cat=hist&NF=1&contents=contents_Texts.asp&main=texts&file=14.htm
α) Ποια (ή ποιες) από τις πηγές είναι πρωτογενής(σύγχρονη με την Εικονομαχία) και ποιες δευτερογενείς (μεταγενέστερες);
β) Τι είδους λόγοι οδήγησαν στην Εικονομαχία σύμφωνα με τις πηγές; Θρησκευτικοί, στρατιωτικοί/πολιτικοί, κοινωνικοί;
γ) Ποιες από τις πηγές είναι ιδεολογικά φορτισμένες; Ποιες εκφράζουν προκαταλήψεις και δεισιδαιμονίες; Ποιες προσεγγίζουν τα γεγονότα με επιχειρήματα;
δ) Ποια στοιχεία από τις παρακάτω πηγές άντλησαν οι συγγραφείς του σχολικού εγχειριδίου, για να καταλήξουν στη σύνταξη του υποκεφαλαίου «α. Συνθήκες εκδήλωσης της Εικονομαχίας»;
ε) Ποια η δική σας άποψη για τα αίτια της Εικονομαχίας;
Για τα τρία πρώτα ερωτήματα δημιουργήστε πίνακα κάτω από κάθε πηγή όπως στο πρώτο κείμενο.
Απόψεις Λέοντος Ε' για την Εικονολατρία
Γιατί οι Χριστιανοί παθαίνουν ήττες από τους Εθνικούς; Επειδή λατρεύονται οι εικόνες [...]! Γι' αυτό σκοπεύω να τις καταστρέψω. [...] Οι αυτοκράτορες που δέχτηκαν και λάτρεψαν τις εικόνες πέθαναν στην εξορία ή στη μάχη. Αυτοί όμως που δεν τις λάτρεψαν πέθαναν στο κρεβάτι τους και τάφηκαν με τιμές στους αυτοκρατορικούς τάφους κοντά στο ναό των Αγίων Αποστόλων. Εγώ επιθυμώ να μιμηθώ τη δεύτερη κατηγορία και να τις καταστρέψω, για να μακροημερεύσω και εγώ και ο γιος μου και η δυναστεία μας να βασιλεύσει ως την 4η και 5η γενιά.
Scriptor incertus de Leone Bardae filio, έκδ. I. Bekker, Bonn 1842, 349.
Ο Α.Α. Vasiliev για την εικονομαχία
«Οι εικονομάχοι αυτοκράτορες, γεννημένοι στην Ανατολή, είχαν όλοι γνώσι των θρησκευτικών απόψεων που επικρατούσαν στις Ανατολικές Επαρχίες˙ εμεγάλωσαν μ’ αυτές τις απόψεις και συνδέθηκαν στενά μαζί τους. Όταν ανέβηκαν στον θρόνο, μετέφεραν τις απόψεις τους στην πρωτεύουσα, κάνοντάς τες βάσι της εκκλησιαστικής τους πολιτικής. Οι αυτοκράτορες αυτοί δεν ήσαν ούτε άπιστοι ούτε ορθολογισταί, όπως πιστεύεται. Αντίθετα υπήρξαν άνθρωποι ειλικρινείς και εκ πεποιθήσεως πιστοί που επιθυμούσαν να ξεκαθαρίσουν την θρησκεία από τα σφάλματα εκείνα που την χαρακτήριζαν και που την απομάκρυναν από τον πραγματικό της δρόμο. Από την άλλη μεριά η Εικονολατρεία και η λατρεία των λειψάνων ήσαν υπολείμματα της ειδωλολατρείας, η οποία έπρεπε με κάθε τρόπο να εξοντωθή προκειμένου να αποκατασταθή ο Χριστιανισμός στην παληά, αγνή του, μορφή
Στο http://www.impantokratoros.gr/neoistorikoi_aitia_eikonomaxias.el.aspx
Ιωάννη Ζωναρά, Επιτομή Ιστοριών (12ος αι. μ.Χ.)
«Δεν είχε περάσει καιρός από τότε που ο Ιζίθ ανακηρύχθηκε αρχηγός των Αράβων και τον πλησίασαν δύο Εβραίοι κατ’ επάγγελμα απατεώνες, οι οποίοι ισχυρίζονταν πως ασχολούνται με την αστρολογία και κατά συνέπεια γνώριζαν τα μελλούμενα˙ υπόσχονταν μάλιστα στον Άραβα εξουσία και ζωή μακρόχρονη, αν γύμνωνε τις εκκλησίες των Χριστιανών από τις εικόνες του Χριστού και της Θεομήτορος. Ο βάρβαρος λοιπόν δεν αμέλησε, αλλά εξαφάνισε τις σεπτές εικόνες από όλους τους ναούς της επικράτειάς του. Η Θεία Δίκη δεν άργησε ωστόσο να τον τιμωρήσει, γιατί πριν παρέλθει χρόνος ο ταλαίπωρος πέθανε. Ο γιος του που τον διαδέχθηκε στην εξουσία, έψαχνε να βρει τους ψευτομάντεις προκειμένου να τους εκδικηθεί για την απάτη εις βάρος του γονιού του. Πρόλαβαν, όμως, και φεύγοντας από εκεί έφθασαν στην Ισαυρία, όπου συνάντησαν τον εν λόγω Λέοντα, νέο στη ηλικία και χειρώνακτα στο επάγγελμα, και του προφήτευσαν ότι θα κατακτήσει την βασιλεία των Ρωμαίων. Ο Λέων αναλογιζόμενος την μοίρα του η οποία απείχε παρασσάγας από μια τέτοια εξουσία, δυσπιστούσε στις μαντείες τους˙ εκείνοι μολαταύτα, ισχυρίζονταν με σθένος ότι η προφητεία θα επαληθευθεί και απαιτούσαν να τους επιβεβαιώσει ενόρκως πως, όταν πάρει την βασιλεία, θα τους δώσει ό,τι και αν ζητούσαν. Εκείνος τότε ορκίστηκε πως όταν βασιλεύεσει θα πραγματοποιήσει όντως το αίτημά τους. Είδαμε εν τω μεταξύ με ποιον τρόπο ο Λέων απέκτησε την εξουσία των Ρωμαίων. Αυτοί λοιπόν που του προφήτευσαν, και καθ’ ον χρόνο διήνυε το ένατο έτος της βασιλείας του παρουσιάστηκαν και απαιτούσαν να τους ανταμείψει για το προμάντεμα. Ο Λέων ήταν πρόθυμος να δεχτεί και τους ζήτησε να κατονομάσουν τι ήταν αυτό που ήθελαν. Τότε η βέβηλη εκείνη δυάδα, των Ιουδαίων απάντησε:
Δεν ζητούμε ούτε πλούτο να μας δώσεις ούτε ν’ αποκτήσουμε μεγάλη δόξα, ούτε κάποια άλλη από τις βασιλικές τιμές, παρά μόνο ν’ απομακρυνθούν από παντού οι εικόνες του Ναζωραίου και της μητέρας του.
Και ο Λέων που δεν είχε πίστη ριζωμένη, συμφώνησε να πραγματοποιήσει την επιθυμία τους, λες και ήταν κάτι τυχαίο και εύκολο. Έτσι, με την έναρξη του δέκατου έτους της τυραννίας του, άρχισε να μάχεται τον Θεό και με φρικτό βρυχηθμό όρμησε κατά των σεπτών εικόνων, κηρύσσοντας βαρύτατο διωγμό, τιμωρώντας πολλούς που αντιστάθηκαν στην μυσαρή του γνώμη, αναδεικνύοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο μάρτυρες». (μετ. Ιορδάνης Γρηγοριαδης, Κανάκης 1998, τ.2 σελ. 19-21)
Ο Διονύσιος Ζακυθηνός για την Εικονομαχία
Κατά την ερμηνείαν, την οποίαν θα επιχειρήσωμεν κατωτέρω, θα εξαρθή κυρίως ο πρωτογενής θρησκευτικός και πνευματικός χαρακτήρ της Εικονομαχίας. Εάν αύτη εμμέσως συνετέλεσεν εις κρατικάς μεταρρυθμίσεις, πολιτικούς προσανατολισμούς ή εις την λήψιν μέτρων οικονομικής σημασίας, τούτο ουδόλως επηρεάζει τον θεμελιώδη χαρακτηρισμόν του κινήματος. Δια να εκτιμήσωμεν δε δεόντως την πνευματικήν αξίαν και τας ροπάς του κινήματος, είναι ανάγκη να γνωρίσωμεν πρωτίστως το φυσικόν και το ανθρώπινον περιβάλλον, εις το οποίον τούτο εγεννήθη, να γνωρίσωμεν τους ανθρώπους, οίτινες υπήρξαν οι πρωτεργάται, και τους ανθρώπους, οίτινες επολέμησαν αυτό.
Η Εικονομαχία εγεννήθη και ανεπτύχθη εις τας ακραίας επαρχίας της Μικράς Ασίας, οπού διεσταυρώθησαν διάφοροι επιδράσεις, ελληνικαί, περσικαί, σημιτικαί, αραβικαί. Οι πρωτεργάται της προήρχοντο κατά κανόνα εκ του ιδιάζοντος εκείνου φυσικού και πνευματικού περιβάλλοντος, το οποίον εξέθρεψε παντοίας αιρετικάς τάσεις: τον Μοντανισμόν και τον Μανιχαϊσμόν, τον Μασσαλιανισμον και τον Μαρκιωνισμόν, τον Νεστοριανισμόν και τον Μονοφυσιτισμόν. Εις τας τραχείας ταύτας εσχατιάς η Ανάγκη δεσπόζει όλων των εκδηλώσεων της ζωής. Εκεί η χώρα είναι άξενος και ευρίσκεται εις προκεχωρημένα σημεία κρούσεως - μεγάλη γέφυρα, δια της οποίας τα ανθρώπινα κύματα προωθούνται προς τας ευδαίμονας περιοχάς των ακτών. Εκεί ο πληθυσμός είναι αραιός και αναγκάζεται εις συνεχείς μετακινήσεις. Ούτε ο Ελληνισμός, ούτε ο Χριστιανισμός κατώρθωσαν να δημιουργήσουν αρραγές σύνολον πνευματικής συνθέσεως. Η ακτινοβολία της πρωτευούσης και των άλλων αστικών κέντρων - σπανίων, άλλως, και εστερημένων πραγματικού αστικού βίου - δυσκόλως φθάνει μέχρι των απωτάτων τούτων ορίων της Αυτοκρατορίας. Η διοίκησις είναι σκιώδης, κύρια δε αντικείμενα έχει την άμυναν και την συλλογήν των φόρων. Πολλάκις μόνον σύμβολον της εξουσίας είναι το συγκρότημα των οχυρών, τα οποία δεσπόζουν των διαβάσεων και όπου εδρεύει ο κλεισουράρχης. Αλλαχού η διοίκησις, αντί συνοχής, δημιουργεί σχίσματα και αντιθέσεις. Δια τούτο οι πληθυσμοί ζουν εντός του Κράτους και εις το περιθώριον του Κράτους, αμφιταλαντεύονται μεταξύ των κυριάρχων, των πίστεων και των δεισιδαιμονιών. Αι φωναί της αντιθέσεως ευρίσκουν πάντοτε απήχησιν εις την ψυχήν των. Ευκόλως κατακτούν αυτάς αι αιρετικαί φάσεις, επισφραγίζουσαι και εκφράζουσαι υφισταμένας ψυχικάς διαστάσεις.
http://www.apostoliki-diakonia.gr/gr_main/catehism/theologia_zoi/themata.asp?cat=hist&NF=1&contents=contents_Texts.asp&main=texts&file=14.htm